Ga naar de inhoud
Als het over kwaliteit in dyslexiezorg gaat

Veelgestelde vragen

Protocol Dyslexie Diagnostiek & Behandeling 3.0

  • Wat betekent de overgang van Protocol 2.0 naar Protocol 3.0 voor kinderen die nu niet meer in aanmerking komen voor vergoede zorg op grond van spellingproblematiek? ingeklapt

    Er moet altijd ruimte zijn voor overleg om schrijnende gevallen te voorkomen. Leerling B en leerling D uit de voorbeeldcasussen zijn daarbij bespreekgevallen, waarbij het belang van het kind voorop staat.

    De voorbeeldcasussen zijn te vinden in Brief implementatie PDDB 3.0 – leesspecialist en Brief implementatie PDDB 3.0 - poortwachter

  • Wat betekent de overgang van Protocol 2.0 naar Protocol 3.0 voor kinderen die eerder zijn afgewezen op grond van comorbiditeit maar nu wel in aanmerking komen voor vergoede zorg? ingeklapt

    Dit is onder andere afhankelijk van de periode tussen de eerdere afwijzing en hernieuwde aanmelding. Voorwaarden voor hernieuwde aanmelding zijn dat

    1. het leerlingdossier geactualiseerd is.
    2. de ondersteuning op niveau 3 in de tussenliggende periode door de school is voortgezet.

    Bij de beoordeling door de poortwachter wordt gekeken naar beide voorwaarden.

    Als het gaat om een hernieuwde aanmelding bij dezelfde praktijk hoeft alleen aanvullende diagnostiek gedaan te worden. Als het gaat om een hernieuwde aanmelding bij een andere praktijk dient het eerdere rapport inclusief testscores beschikbaar te worden gesteld zodat alleen aanvullende diagnostiek gedaan wordt.

  • Blijft de veldnorm van kracht? ingeklapt

    De veldnorm is gebaseerd op data. Voorlopig zijn er geen data bekend bij het Protocol 3.0 en wordt de veldnorm niet aangepast. Als de data daar aanleiding toe geven, zal opnieuw naar de veldnorm gekeken worden.

    Wel is van belang te benadrukken dat de veldnorm uitgaat van een gemiddelde. Dit vraagt om een flexibele toepassing; tegenover onderzoeken en behandelingen die meer tijd vragen, staan onderzoeken en behandeling waarbij minder tijd nodig is.

  • Kunnen proefbehandelingen onderdeel van diagnostiek en/of behandeling zijn? ingeklapt

    Proefbehandelingen zijn geen standaard onderdeel van een dyslexiezorgtraject. Wanneer proefbehandelingen worden gegeven vanuit het vermoeden dat de ondersteuning op niveau 3 onvoldoende was, ligt ondersteuning van het onderwijs in het vormgeven van ON3 meer voor de hand. In dat geval kan er vanuit het onderwijs expertise worden gevraagd aan dyslexiespecialisten in het onderwijs en/of aan dyslexiezorgpraktijken.

    Bij uitzondering kan een behandeling onderdeel van het diagnostisch proces zijn ter beantwoording van de vraag naar de behandelbaarheid in geval van comorbiditeit. Voor de verdere invulling hiervan wordt uitgegaan van het professionele oordeel van de diagnosticus. Er wordt dan niet gesproken van een proefbehandeling, maar van een uitgestelde diagnose.

    De behandeling wordt altijd goed gemonitord. Als tijdens dergelijke evaluatiemomenten blijkt dat de behandeling weinig tot geen resultaat oplevert of niet aansluit bij wat het kind nodig heeft, wordt de behandeling beredeneerd (tijdelijk) afgesloten.
    Ook hierbij is de klinische blik van de dyslexiezorgverlener leidend.

    Proefbehandelingen zoals die tijdens de lockdown van de scholen hebben plaatsgevonden, zijn niet langer van toepassing.

  • Wanneer is sprake van milde dyslexie? ingeklapt

    Er is geen sprake van milde dyslexie. In Protocol 3.0 is sprake van een mildere vorm van dyslexie. Daarbij wordt verwezen naar de Brede Vakinhoudelijke Richtlijn Dyslexie (BVRD).

    In de BVRD staat ‘Als richtlijn voor klinische problematiek wordt uitgegaan van een score op lees- of spellingvaardigheid die tot de laagste 10 procent behoort’ (zie pagina 67 van de BVRD, onder het kopje ‘Onderzoek’).

    De term ‘Ernstige Dyslexie’ is geen aparte vorm van dyslexie maar: ‘een behandelindicatie in Nederland binnen de dyslexiezorg vanuit de Jeugdwet.’
    (sectie 1.10 Aanbevelingen – pagina 40 BVRD)

  • Mogen kinderen uit cluster 2 en 4 nog worden aangemeld voor vergoede dyslexiezorg? ingeklapt

    Kinderen uit cluster 2 en 4 kunnen aangemeld worden, mits zij net als andere kinderen aan alle voorwaarden van ernst en hardnekkigheid voldoen en voldoende ondersteuning op ondersteuningsniveau 2 en 3 gehad hebben. Met andere woorden: van hen moet een compleet leerlingdossier beschikbaar zijn. Tijdens de diagnostiek wordt beoordeeld of zij een dyslexiebehandeling kunnen volgen die binnen de bandbreedte van de ED-zorg valt. De psychodiagnosticus moet dus een oordeel vellen over de vraag hoe behandelbaar de lees- en spellingproblemen zijn van deze leerling.

    Voor de inhoud van de diagnostiek en de criteria voor de indicatiestelling verwijzen we naar de richtlijn voor TOS, de Brede vakinhoudelijke richtlijn dyslexie en het Protocol Dyslexie Diagnostiek & Behandeling 3.0.

    Analyse van de richtlijnen laat een aanzienlijke overlap zien tussen TOS en ED, bijvoorbeeld rond aspecten van woordenschat, maar vooral op het gebied van fonologie. Daarom moet afstemming plaatsvinden over inhoud en niveau van de behandeling. Een belangrijke overweging is daarbij dat taalontwikkeling de leesontwikkeling beïnvloedt, maar evenzeer kan lezen positief inwerken op aspecten van taalontwikkeling. Zo nodig kan, op basis van een inhoudelijke analyse, een zekere volgtijdelijkheid worden afgesproken.

Leidraad Ernstige Dyslexie: doorverwijzing van onderwijs naar zorg

  • Wat is de achtergrond van de leidraad Ernstige Dyslexie: doorverwijzing van onderwijs naar zorg? ingeklapt

    De leidraad biedt onderwijs en zorgaanbieders informatie over het te volgen toetsings- en ondersteuningskader bij signaleren van lees- en spellingsproblemen. Tevens biedt zij een stappenplan indien effecten van interventies onvoldoende zijn of uitblijven en een doorverwijzing naar vergoede zorg geïndiceerd is. Onderwijs en zorg kennen een complementaire verantwoordelijkheid in het bieden van passende ondersteuning van leerlingen met lees- en spellingproblemen en dyslexie, en adequate doorverwijzing naar dyslexiezorg indien nodig. Dat veronderstelt een ‘gestroomlijnde’ toeleiding van onderwijs naar zorg. Deze stroomlijning moet er toe bijdragen dat er niet meer kinderen worden aangemeld, dan die vanwege de ernst en hardnekkigheid van de lees- en spellingsproblemen daarvoor in aanmerking komen.

  • Kan een strenger ernstcriterium gebruikt worden als hardnekkigheid niet kan worden aangetoond? ingeklapt

    Volgens de normtabellen bij EMT en Klepel-R (januari 2022) geldt -1,5SD = p.0,067 als grens voor ernstige dyslexie. De diagnose ED geldt als behandelindicatie. Deze formulering geeft de mogelijkheid aan de diagnosticus in geval deze ervan overtuigd is dat er sprake is van ED, maar de informatie over de hardnekkigheid ontbreekt. Beide zijn in principe niet aan elkaar gebonden.
    Het is aan de psychodiagnosticus om een conclusie ED te stellen, ook als informatie ontbreekt. Uiteraard moet die conclusie wel navolgbaar onderbouwd worden.

  • Wat is de verantwoordelijkheid en taak van scholen in de leidraad? ingeklapt

    Scholen zijn verantwoordelijk voor hun lees- en spellingsonderwijs, en hebben de taak om conform de onderwijsprotocollen (individuele) begeleiding te bieden aan kinderen bij wie het lezen niet naar verwachting op gang komt. Als leerlingen ondanks extra begeleiding toch een te laag leesniveau blijven houden door hardnekkige lees- en spellingsproblemen, kunnen scholen doorverwijzen naar de zorg. Deze achterstand en hardnekkigheid moeten adequaat worden onderbouwd in het leerlingdossier. Scholen zijn immers verantwoordelijk voor goede zorg en ondersteuning én het evalueren van de vooruitgang in lezen en spellen.

  • Wat betekent de leidraad voor zorgaanbieders? ingeklapt

    De leidraad is in beginsel ondersteunend voor het handelen van scholen. Zorgaanbieders kunnen het gebruik van de leidraad door scholen niet afdwingen. Zij kunnen wel scholen ondersteunen en stimuleren om volgens de leidraad te werken.

  • Wat houdt complementaire verantwoordelijkheid in voor aanbieders? ingeklapt

    De school is verantwoordelijk voor het onderbouwen van het vermoeden van ernstige dyslexie in het leerlingdossier, de zorgaanbieder voor de beoordeling ervan in het kader van de toelating tot de zorg, voor het vaststellen van ernstige dyslexie, én het verlenen van kwalitatief hoogwaardige zorg. Voor de toelating moeten aanbieders de informatie over de toetsgegevens op de drie meetmomenten en de kwaliteit van de geboden extra individuele ondersteuning, in het leerlingdossier beoordelen.

  • Waarom zijn er in principe drie hoofdmeetmomenten? ingeklapt

    Er zijn er voor het onderbouwen van een vermoeden van ernstige dyslexie twee effectieve interventieperiodes conform de onderwijsprotocollen door school nodig. Een indicatie voor een eerste interventieperiode is een E-score bij de eerste hoofdmeting. Een periode van extra ondersteuning veronderstelt meting van het effect daarvan. Vanwege twee ondersteuningstrajecten ook twee effectmetingen. Samen drie metingen. De sterkste zeggingskracht over de ernst van de achterstand en de hardnekkigheid van de problematiek gaat uit van de scores op hoofdmetingen omdat voor die scores een normering bestaat. Door het hanteren van hoofdmetingen wordt de betrouwbaarheid ten aanzien van de behaalde toetsresultaten vergroot, omdat deze afgezet worden tegen een valide normpopulatie. Idealiter is er dus sprake van doorverwijzing na drie achtereenvolgende E-scores op hoofdmeetmomenten en twee tussenliggende ondersteuningstrajecten.

  • Wanneer moet de school meten op hoofdmetingen? ingeklapt

    Twee keer per jaar doen scholen een hoofdmeting. In januari/februari en in mei/juni. In welke periode de eerste meting plaatsvindt, bepaalt de school. Hoofdmetingen zijn bedoeld om de ontwikkeling van het niveau van lezen en spellen van alle leerlingen in kaart te brengen.
    Bij zwakke lezers en spellers kan, volgend op een ondersteuningsperiode van 10 tot 12 weken, een individuele tussenmeting worden gedaan om het effect van extra ondersteuning te bepalen. Het effect wordt gerelateerd aan het voorafgaande hoofdmeetmoment. Tussenmetingen zijn optioneel en vinden afhankelijk van de periode waarin extra begeleiding wordt geboden plaats in oktober/november of april/mei.

  • Wat is het verschil tussen een hoofd- en een tussenmeting? ingeklapt

    Hoofdmetingen hebben altijd betrekking op een groep leerlingen op school of in een klas. Voor de hoofdmeetmomenten bestaan normscores. Het niveau dan wel de ontwikkeling van een leerling is daarmee te plaatsen ten opzichte van de (leeftijds)groep.
    Tussenmetingen zijn van toepassing op individuele leerlingen en kennen geen normscores. Dat maakt tussenmetingen niet bij voorbaat minder waardevol dan hoofdmetingen. In geval van individuele ondersteuning kan de school het effect daarvan meten aan de hand van de voortgang bij de betreffende leerling, door het vergelijken van de tussenscore met de voorgaande hoofdscore. Een tussenmeting kent veelal als doel om het effect van de geboden interventie vroegtijdig te meten en handelingsplannen bij te stellen.

  • Mag een zorgaanbieder ook een meting doen? ingeklapt

    Nee. De school is verantwoordelijk voor de uitvoering van het onderwijsprotocol ‘Leesproblemen en Dyslexie’. Metingen mogen echter niet als onderdeel van de dyslexiezorg worden gedaan door zorgaanbieders. Bijvoorbeeld de derde meting. Deze metingen behoren niet tot de taken binnen het zorgprotocol ‘Dyslexie Diagnostiek & Behandeling 3.0’ en komen evenmin voor rekening van gemeenten.

  • Mag de school van de drie hoofdmeetmomenten afwijken? ingeklapt

    In de praktijk wordt soms ook doorverwezen na drie opeenvolgende meetmomenten, waarvan één tussenmeetmoment. In die gevallen wordt bij uitzondering afgeweken van de regel van drie hoofdmeetmomenten. Daar kunnen verschillende redenen voor bestaan. Bijvoorbeeld als er sprake is van leerlingen met een erfelijke aanleg voor dyslexie of als bij de eerste hoofdmeting al sprake is van een ernstige achterstand met sterke signalen van forse lees- en spellingsproblematiek.
    In dergelijke situaties kan worden besloten direct te starten van intensieve individuele ondersteuning omdat er redelijkerwijze geen reële verwachtingen zijn bij ondersteuningsniveau 1 en 2 binnen de school. De school beargumenteert waarom ze hiertoe besluit. Deze intensieve begeleiding moet in twee periodes van 10 tot 12 weken worden geboden. Tussen beide interventieperiodes moet een tussenmeting plaatsvinden. De periode tot het eerstvolgende hoofdmeetmoment is namelijk langer dan de periode van het eerste begeleidingstraject waarvan het effect gemeten moet worden. Door het in die gevallen ‘wachten’ tot het eerstvolgende hoofdmeetmoment zou (nog) meer achterstand opgelopen kunnen worden door kinderen dan nodig. Bij een heldere onderbouwing door de school, kan de diagnosticus beredeneerd afwijken van de leidraad. De leidraad borgt deze werkwijze ook.

  • Moet een zorgaanbieder een leerlingdossier met drie meetmomenten, waarvan één tussenmeting, afwijzen? ingeklapt

    In de praktijk kan er sprake zijn van verbijzonderde omstandigheden. Het betreft hier bijvoorbeeld vervroegde aanmelding bij een zeer verontrustende lees- en spellingontwikkeling waarbij een forse terugval/stagnatie ten opzichte van het eigen verwachte niveau zichtbaar is of als er sprake is van forse erfelijke belasting al dan niet gepaard met hoogbegaafdheid. Het is aan de zorgaanbieder om de onderbouwing van het leerlingdossier te beoordelen.
    Zorgaanbieders hebben de (wettelijke) plicht om ‘verantwoorde hulp’ te bieden. Dat houdt ook in dat aanbieders kinderen die evident zorg nodig hebben, hen die zorg niet mogen onthouden. Die plicht geldt ook in geval school beredeneerd van de leidraad afwijkt. Aanbieders moeten uiteraard in de lijn van de leidraad kunnen motiveren en verantwoorden waarom zij op basis van de beredeneerde afwijking van de school kinderen toch toelaten tot de dyslexiezorg. Zorgaanbieders moeten dus zelf ook beredeneerd afwijken. In hun geval van het zorgprotocol ‘Dyslexie Diagnostiek & Behandeling 3.0’. De leidraad bevordert uniformering van de werkwijze in de keten maar kan niet in de verantwoordelijkheid treden die zorgaanbieders op grond van het zorgprotocol en geldende wetgeving hebben.

  • Hoe moet worden omgegaan met doublures? ingeklapt
  • Wat verandert er door de leidraad in het leerlingdossier en/of de aanmelding? ingeklapt

    In principe niets. In de onderwijspraktijk is het toetsen op drie hoofdmeetmomenten (vaak) al gebruikelijk. De opbouw en de inhoud van het leerlingdossier evenals de werkzaamheden voor scholen zal niet wezenlijk veranderen. Het biedt wel meer ondersteuning bij het gericht(er) in kaart brengen van zorgbehoeften van leerlingen en het daarbij passende ondersteuningsniveau (1 t/m 3) door de school.
    Ook voor het aanmeldtraject van scholen geldt dat er in principe niets verandert. De leidraad biedt scholen wel een handvat om in die gevallen waarbij dat nodig is eerder dan na drie hoofdmeetmomenten al door te verwijzen naar de zorg. De leidraad voorziet daarin expliciet door het benadrukken van het belang van differentiatie naar leerlinggroepen om tijdig de passende vorm van zorg te kunnen bieden: zowel licht in het onderwijs als intensiever in de zorg.

  • Wat houdt de leidraad in? ingeklapt

    De leidraad is een stappenplan voor scholen om lees- en spellingproblemen bij leerlingen te signaleren, deze leerlingen te begeleiden en zo nodig door te verwijzen naar de zorg. De stappen ondersteunen scholen om te kunnen differentiëren naar kinderen met lees- en spellingsproblemen of kinderen met (vermoedelijk) ernstige dyslexie. Daarvoor zijn in ieder geval drie hoofdmeetmomenten nodig. De toetsgegevens die dat oplevert, stelt scholen in staat op maat ondersteuning bij het leesonderwijs (in zwaarte en intensiteit) te kunnen bieden zodat leerlingen zo snel mogelijk de juiste hulp krijgen.

  • Wat is de status van de leidraad? ingeklapt

    De leidraad geeft scholen handvatten voor signaleren van lees- en spellingsproblemen bij leerlingen, begeleiding en het monitoren van het effect, en zo nodig het tijdig doorverwijzen naar de zorg. Deze handvatten zijn gebaseerd op de taken en verantwoordelijkheden van scholen die zijn uitgewerkt in  de onderwijsprotocollen ‘Leesproblemen en Dyslexie'. In die zin kan de leidraad gezien worden als ‘veldnorm’ voor het primair onderwijs.
    Dyslexie Centraal en het NKD willen gezamenlijk scholen en zorgaanbieders op de hoogte stellen van de leidraad en hen ook aansporen om naar de leidraad te handelen.

  • Waarop is de leidraad gebaseerd? ingeklapt

    De leidraad is de uitwerking van een verantwoorde voorbereiding van de voorzetting van de dyslexieketen van het onderwijs naar de zorg. De taken en verantwoordelijkheden die daarbij gelden voor scholen en zorgaanbieders zijn, in overeenstemming met de onderwijsprotocollen ‘Leesproblemen en Dyslexie’ respectievelijk het zorgprotocol ‘Dyslexie Diagnostiek & Behandeling 3.0’, in de leidraad opgenomen.

  • Moet een aanvraag voor diagnostiek altijd direct aansluiten op de periode van intensieve ondersteuning? ingeklapt

    De school moet navolgbaar schriftelijk beargumenteren waarom de aanmelding niet aansluit op de periode van intensieve ondersteuning. De diagnosticus moet navolgbaar schriftelijk beargumenteren waarom zij/hij vindt dat deze casus niet ontvankelijk is of zou zijn.
    Van belang is welke periode er zit tussen de beëindiging van de ondersteuning op niveau 3 en de aanmelding. Als dit een lange periode is, bijvoorbeeld meer dan een half jaar, dan heeft de school inderdaad iets uit te leggen. Als die periode korter is, moet dit ook uitgelegd worden, maar is dit niet automatisch een bezwaar om de leerling toe te laten tot de diagnostiek.
    De diagnosticus moet navolgbaar beargumenteren welk effect van die tussenperiode maakt dat zij/hij de casus niet ontvankelijk acht en aangeven welke informatie zij/hij mist waardoor de diagnose niet gesteld kan worden.

  • Kan een dossier ontvankelijk worden verklaard als de ondersteuning op niveau 3 als niet voldoende is beoordeeld, maar er op spelling én op lezen 3 keer een E-score is? ingeklapt

    Als de ondersteuning onvoldoende is geweest, is het dossier in principe niet ontvankelijk. Maar met 6 E-scores kan de weg van de beredeneerde afwijking gevolgd worden. Dan moet in de rapportage echter wel duidelijk en navolgbaar beschreven worden op grond waarvan de diagnosticus de overtuiging heeft dat 2 keer 10 weken adequate ondersteuning op niveau 3 geen verandering zal opleveren, noch in de achterstand, noch aan de veronderstelde hardnekkigheid.

  • Is het voor een aanmelding voldoende als een school alleen (geanonimiseerde) groepsplannen aanlevert? ingeklapt

    Nee, dat is niet voldoende. Er moet een besluit genomen worden over een individuele leerling. Het groepsplan is de achtergrond, maar voor de aanmelding is het nodig te beschrijven hoe déze leerling het gedaan heeft in dit groepsplan en welke aanpassingen er gedaan zijn, omdat het groepsplan kennelijk onvoldoende aan zijn speciale onderwijsbehoeften tegemoet kwam.

  • Waarom is er een leidraad? ingeklapt

    In de praktijk bestaat onduidelijkheid over het aantal meetmomenten dat in een leerlingdossier moet worden verantwoord én op welke momenten die metingen in het schooljaar moeten plaatsvinden voor (eventuele) doorverwijzing van leerlingen met (een vermoeden van) ernstige dyslexie (ED) naar vergoede zorg.
    De leidraad geeft helderheid over het verantwoord omgaan met meetmomenten door scholen én bevordert het eenduidig inzetten van meetmomenten in het onderwijs. Het gebruik van de leidraad helpt scholen om beter zicht te krijgen op lees- en spellingsproblematiek van hun leerlingen en het effectief begeleiden daarvan. De kwaliteit van leerlingdossiers zal toenemen, het aantal onterechte doorverwijzen zal afnemen, en de zorgaanbieder kan beter en sneller een besluit over toelating nemen.

  • Mag een school bij de normering rekening houden met het percentage achterstandsleerlingen? ingeklapt

    Cito levert een normreferentie. Op basis van een ruwe score op bijvoorbeeld de DMT kun je van een leerling zeggen: in vergelijking met andere leerlingen uit groep 4 scoort hij bij de zwakste 10%. Als we het hebben over achterstandsleerlingen, zouden we een tabel kunnen maken met de scoreverdeling van achterstandsleerlingen. Dat lijkt sympathiek, maar is het niet. Aangenomen dat achterstandsleerlingen over de hele linie minder goed lezen, krijgen we een tabel met lagere scores. De grens voor de zwakste 10% ligt voor alle leerlingen bijvoorbeeld op 20 en voor de achterstandsleerlingen op 16. Het effect is dat als de gemiddelde Nederlandse leerling driemaal achtereen 18 scoort, hij in aanmerking komt voor hulp en de achterstandsleerling met dezelfde scores niet.
    Voor methodegebonden toetsen geldt dat nog sterker. Methodegebonden toetsen geven aan of de voorafgaande leerstof voldoende beheerst wordt. Als daar voor achterstandsleerlingen soepeler normen gehanteerd worden, mogen deze leerlingen met onvoldoende beheersing van voorafgaande stof toch door naar de volgende stap op de leerlijn.

  • Zijn de criteria voor ED in het speciaal onderwijs dezelfde als in het regulier onderwijs? ingeklapt

    Ja, ook wat betreft comorbiditeit. De criteria zouden wellicht strenger moeten zijn, omdat SBO-scholen niet voor niets speciaal zijn, maar vanwege de kleine aantallen is het niet zinvol om daar veel werk van te maken.
    Van de poortwachter zou je wel een strengere opstelling mogen verwachten.

  • Mag de toets Begrijpend luisteren worden ingezet in plaats van Begrijpend lezen? ingeklapt

    Of een toets Begrijpend lezen wel of niet wordt afgenomen, hangt af van de vraag wat u wilt weten. Als de vraag is 'Hoe redt deze leerling met een zwakke technische leesvaardigheid zich in het gebruiken/toepassen van de leestechniek als het erom gaat een tekst te begrijpen?', neemt u de toets Begrijpen lezen af. De toets Begrijpend luisteren geeft dan geen antwoord.
    Als de vraag is 'Het technisch lezen is zwak, maar niet zo zwak dat het de slechte prestaties van deze leerling met begrijpend lezen verklaart. Zou hij ook een algemeen probleem hebben met het begrijpen van taal?' komt de toets Begrijpend luisteren aan de orde.
    Als u leerlingen toetst, is het zeer nuttig dat u zich bij elke geplande toetsafname afvraagt: 'Wat wil ik weten?' 'Waarom wil ik dat weten? Weet ik het eigenlijk niet al? Moet ik het weten om verder te kunnen met deze leerling? en ten slotte: Gaat de uitslag op déze toets mij het antwoord op mijn vraag geven?

  • Mag een dyslectische leerling een kaart met de belangrijkste spellingsregels gebruiken? ingeklapt

    Sommige leerkrachten verbieden dyslectische leerlingen een kaart met de belangrijkste spellingsregels te gebruiken omdat dit bij de Cito-toetsen ook niet mag. Is dit terecht?
    Wat toetsen betreft, is de eerste vraag die men zich zou moeten stellen: 'Waarom ga ik die toets afnemen? Wat wil ik weten en gaat deze toets, op deze manier afgenomen, mij het antwoord geven?' Als een leerkracht de spellingvaardigheid 'sec' wil weten, dan moet zij de toets afnemen zonder hulpmiddelen. Als de leerkracht wil weten wat de spellingvaardigheid is waarmee een leerling zich in het dagelijks leven redt, is het antwoord wellicht: met gebruik van een mobieltje. Als zij wil weten hoeveel een hulpmiddel, bijvoorbeeld een mobieltje, helpt, moet zij een prestatie met en een prestatie zonder met elkaar vergelijken.
    Is het doel van de toetsing niet terugkijkend op een eindresultaat, maar vooruitkijkend om een onderwijsplanning te maken, rekening houdend met specifieke onderwijsbehoeften, dan ligt het voor de hand om de leerling deze 'prothese' te gunnen.
    Kortom, of een leerling bij een toets met of zonder hulpmiddel werkt, moet gemotiveerd worden vanuit doel en functie van die meting.

  • Kan een leerling met een diagnose DCD in aanmerking komen voor vergoede diagnostiek en eventueel behandeling? ingeklapt

    Ja, als er een serieuze verdenking is op dyslexie. Daarbij moet wel worden beargumenteerd of dat zinvol is met het oog op:

    • Het wel of niet hanteerbaar zijn van het gedrag in een een-op-eensituatie;
    • De vraag of het gedrag, ook al is dat hanteerbaar, een effectieve behandeling niet in de weg staat. Is er bijvoorbeeld voldoende effectieve leertijd te realiseren?
    • De vraag of dyslexie de meest voor de hand liggende verklaring is voor de achterstand.
  • Kunnen nog voorlopige dyslexieverklaringen worden afgegeven? ingeklapt

    De voorlopige dyslexieverklaringen waren een uitzondering voor schrijnende gevallen tijdens Covid-19. De Handreiking Tijdelijke Aanpassing Toelatingscriteria Diagnostiek Dyslexie tijdens Covid-19 is afgerond.

    In uitzonderlijke gevallen kan altijd gebruik gemaakt worden van een beredeneerde afweging die kan leiden tot een afwijking.

  • Welke toetsen kunnen worden gebruikt om achterstand aan te tonen bij kinderen met een vermoeden van dyslexie? ingeklapt

    De toetsen die worden gebruikt, moeten aan de volgende voorwaarden voldoen:

    1. De toets moet op woordniveau zijn.
    2. De ruwe scores kunnen worden omgezet in A t/m E-scores, I t/m V-scores, t-scores en/of percentielscores.
    3. De toets moet gestandaardiseerd en genormeerd zijn.

    Als er toetsen (bijvoorbeeld als onderdeel van een leerlingvolgsysteem) worden gebruikt die niet aan deze voorwaarden voldoen, dan kunnen deze niet ingezet worden om achterstand aan te tonen bij kinderen met een vermoeden van dyslexie. Bij deze leerlingen moet dan aanvullend een toets afgenomen worden die wel aan de criteria voldoet, bijvoorbeeld DMT of EMT voor lezen op woordniveau, of Cito Spelling of PI dictee voor spelling op woordniveau.

  • Hoe is dyslexie vast te stellen bij anderstalige leerlingen? ingeklapt

    Anderstalige kinderen verschillen in de mate waarin ze zich bekwaamd hebben in de fonologie van hun eerste taal, afhankelijk van leeftijd en scholing. Het is de moeite waard om te proberen de kwaliteit van hun fonologische vaardigheden in die taal vast te stellen.
    Vervolgens moet de leerbaarheid worden vastgesteld van de leerling voor het ontwikkelen van goede fonologische representaties van Nederlandse woorden. Kinderen uit een taalgebied dat dichter bij het Nederlands ligt (Spaans tegenover Vietnamees) en kinderen die al eerder met Nederlands in aanraking zijn gekomen (Suriname, Antillen) hebben hier een voorsprong.
    Het fonologisch tekort is niet dat een kind de fonologische vaardigheden niet beheerst, maar dat hij ze aan de leesinstructie niet ontwikkelt (Goswami, 2002). Dit valt niet met een toets of test te onderzoeken, daarvoor is een (proef)behandeling nodig waarin het kind via de structuur van het geschreven woord georiënteerd wordt op en inzicht krijgt in de foneemstructuur van Nederlandse gesproken woorden. Niet-dyslectische kinderen pikken dit snel op. Zo niet, dan is de verdenking van dyslexie terecht, in elk geval heeft de leerling een 'dyslexie-behandeling' nodig.

    Meer informatie: Handreiking Meertaligheid

  • Wanneer en hoe gebruik ik de Handreiking Tijdelijke Aanpassing Toelatingscriteria Diagnostiek Dyslexie Covid-19? ingeklapt

    Mei 2020 - De Handreiking Tijdelijke aanpassing toelating diagnostiek tijdens Covid-19 geeft handvatten over hoe te handelen op die momenten wanneer u twijfel heeft over de geboden ondersteuning op school maar er tevens de overtuiging bij zowel school als dyslexiepraktijk is dat het niet langer verantwoord is deze leerling de toegang tot de zorg te onthouden.

    In die gevallen waarbij er twijfel is over de interpretatie van de toetsresultaten is de centrale vraag of voldoende duidelijk wordt of de derde E-score wijst op hardnekkigheid of toch op een onvoldoende adequaat uitgevoerd aanbod op ON3. Goed zicht op de mate en kwaliteit van de daadwerkelijk geboden ondersteuning op ON3 is van belang om tot een zuivere beoordeling van de hardnekkigheid te kunnen komen. Bij twijfels hierover of onvoldoende zicht hierop kan de praktijk het beste contact opnemen met de school.
    Bepaal in onderling overleg of het wenselijk (en verantwoord) is de periode van ON3 voor deze leerling te verlengen. Mocht dit niet het geval zijn maar bestaat er twijfel over de hardnekkigheid, volg  dan de richtlijnen zoals in de Handreiking beschreven.

    Ten slotte: Psychodiagnostiek is meer dan het aflopen van een beslisboom. U bent de psychodiagnost en moet derhalve de beslissing nemen. Daarbij gaat het om uw interpretatie van toetsgegevens, leergeschiedenis, kindkenmerken enz. Uw weging van alle informatie schrijft u navolgbaar op en u trekt een conclusie. Daar tekent u voor. Binnen dit denkkader krijgen ON3 en proefbehandeling hun betekenis.

    NB De Handreiking Tijdelijke Aanpassing Toelatingscriteria Diagnostiek Dyslexie tijdens Covid-19 is in december 2021 afgerond.

Handreiking voor de invulling van ondersteuningsniveaus 2, 3 en 4

  • Wanneer is de inzet van een methode een interventie op ondersteuningsniveau 2 of en wanneer een interventie op ondersteuningsniveau 3? ingeklapt

    Met het noemen van een programma of methode is niet bepaald wat er op dat ondersteuningsniveau gedaan is met de leerling.
    In de aanmelding moet beschreven zijn wat er bij de leerling is vastgesteld - welke tekorten, welke kenmerken van het lees-/spellinggedrag - hoe dat is vertaald in ondersteuning en wat daarvan het resultaat is. Dat als materiaal de methode X is gebruikt, is van ongeschikt belang.
    Beoordeel de casus op de vraag hoe oefeningen aansloten op de tekorten en kenmerken van het lees-spellinggedrag van de leerling.
    Dus: WAT is er gedaan, WAAROM is juist dat gedaan, WAARMEE is dat gedaan, heeft het (niet) geholpen en hoe is dat vastgesteld?
    Als methode X in de eerste plaats een basismethode is, ligt het gebruik ervan voor ondersteuningsniveau 3 niet voor de hand.
    In de Handreiking voor de invulling van ondersteuningsniveau 2, 3 en 4 bij lees-/spellingproblemen en dyslexie - versie 3.0 vindt u een overzicht van werkzame componenten waarmee u de geboden ondersteuning kunt beoordelen.

  • Welke methoden zijn geschikt voor ondersteuning op niveau 3? ingeklapt

    De genoemde programma's en aanpakken in de Handreiking voor de invulling van ondersteuningsniveau 2 en 3 zijn slechts suggesties van middelen die zich lenen voor ondersteuningsniveau 3. Daarmee is niet bepaald wat u op dat ondersteuningsniveau gaat doen met de leerling. Met andere woorden, in uw aanmelding beschrijft u wat u bij de leerling heeft vastgesteld (welke tekorten, welke kenmerken van zijn leesgedrag), hoe u dat heeft vertaald in uw behandeling en wat daarvan het resultaat was. Dat u als materiaal bijvoorbeeld de PRAVOO DMT-map gebruikte, is van ondergeschikt belang. Geeft u vooral aan hoe oefeningen uit de map aansloten op de tekorten en kenmerken van het leesgedrag van de leerling, want daar gaat het om.
    Dus WAT u heeft gedaan, WAAROM heeft u juist dat gedaan, WAARMEE heeft u dat gedaan en heeft het geholpen, hoe heeft u dat vastgesteld?

  • Als een leerling zowel op lezen als spelling een E-score heeft, moet dan op beide onderdelen ondersteuning op niveau 3 worden gegeven; dus twee keer 60 minuten per week? ingeklapt

    Ondersteuningsniveau 3 houdt in 3 x per week 20 minuten individuele instructie (onder voorwaarden eventueel in een groepje van maximaal 3 leerlingen).
    Bij ondersteuningsniveau 3 komen lezen en spellen altijd geïntegreerd aan de orde, waarbij het accent verschuift, afhankelijk van waar de grootste problemen liggen en in welke fase van technisch lezen en spellen de leerling zit. Bij lage functioneringsniveaus zijn lezen en spellen volledig geïntegreerd. Liggen de problemen op een hoger niveau (functioneringsniveau vanaf M4), vooral bij lezen, dan wordt spelling 'meegenomen' voor zover dit ook problemen geeft. Is vooral sprake van spellingproblemen - de leerling scoort alleen op spellen 3 keer E - dan moet voor een diagnose ED lezen driemaal achtereenvolgend onder de p.16 liggen. Dan ligt de nadruk weliswaar op spellen, maar wordt lezen toch ook meegenomen.

  • Zijn twee periodes van 10-12 weken met behulp van Bouw! voldoende om hardnekkigheid vast te stellen? ingeklapt

    In de Handreiking voor de invulling van zorgniveau 2 en 3 staat dat Bouw! een geschikte methode is voor zorgniveau 3 voor lezen. Aangegeven wordt, dat het de voorkeur heeft te beginnen midden groep 2, maar dat starten begin groep 3 ook effectief is.
    De methode is op effectiviteit onderzocht als deze wordt ingezet vanaf groep 2.  De ambitie van Bouw! is dan ook preventie van laaggeletterdheid. De effectiviteit van Bouw! als remediërende methode is wel aannemelijk, maar niet bewezen. Het is mogelijk om, met behulp van criteriumtoetsen die onderdeel uitmaken van de methode, ergens halverwege in te stappen. Belangrijker dan het instapmoment is mogelijk dat de methode wordt afgemaakt. Dat is niet gebonden aan 2 x 3 maanden. Die termijnen zijn er slechts om achterstand en hardnekkigheid te onderbouwen.

Kwaliteitseisen zorgprofessionals dyslexie

  • Moet een dyslexieverklaring verplicht ondertekend worden door een postmaster? ingeklapt

    Sinds de inwerkingtreding van de Jeugdwet is er veel veranderd inzake bevoegdheden van professionals. Daar waar voorheen verzekeraars tal van regels stelden aan procedures en bevoegdheden is het binnen de Norm Verantwoorde Werk Toedeling (NVWT) binnen de Jeugdwet anders geregeld. De werkgever is binnen de NVWT verantwoordelijk voor de kwaliteit van de zorg. De professional is gehouden aan de kaders van de beroepsvereniging zoals het beroepsprofiel en het professioneel statuut. De NKD Leidraad Competentie- en Opleidingseisen is in deze een belangrijk document. Het NKD stelt namelijk dat een master senior die door de organisatie zelf op basis van ervaring en bekwaamheid wordt aangewezen, verantwoordelijkheid kan dragen voor het gehele zorgtraject, dat mogelijk deels door een master junior wordt uitgevoerd. De master senior zal altijd betrokkenheid hebben binnen de kaders van het MDO, waarin ook de postmaster verplicht in is vertegenwoordigd.

    In de NKD Leidraad Uitwerking verantwoorde werktoedeling voor de organisatie is aangegeven dat bij grotere praktijken de workflow zo kan worden georganiseerd, dat kan worden voorkomen dat de postmaster verantwoordelijkheid moet dragen voor alle cliënten, terwijl de meeste expertise over de casus bij anderen ligt, w.o. de verantwoordelijke master senior.  Degene door de organisatie als verantwoordelijke voor de casus wordt aangewezen, is ook degene die tekenbevoegd is voor de dyslexieverklaring. Er is geen wet die voorschrijft dat dit alleen een postmaster moet zijn. Een belangrijke voorwaarde is wel dat de organisatie in de eigen uitwerking van de NVWT helder omschrijft wie er wanneer tekenbevoegd is en ook aangeeft in welke situaties de kennis en expertise en mogelijk de eindverantwoordelijkheid nodig is van een postmaster.

  • Waarom mag een zorgprofessional geen werkrelatie hebben met samenwerkingsverbanden of (school)besturen van scholen waar cliënten onderwijs volgen? ingeklapt

    Wat voor het NKD in dit verband van belang is, is dat u kunt aantonen dat u met betrekking tot de cliënten die u (mede)behandelt, NIET professioneel betrokken bent bij het onderwijstraject van deze cliënten. Dit is van belang, omdat zorggelden alleen aan de dyslexiebehandeling in de zorg besteed mogen worden. Uiteraard is het wel aanbevelenswaardig om als zorgprofessional af te stemmen met de school, evenals met de ouders/verzorgers en eventuele andere zorgprofessionals die bij de cliënten betrokken zijn.

  • Welke opleiding moet ik volgen om zorgprofessional dyslexie te zijn? ingeklapt
  • Wat is de rol van stagiares bij de behandeling van ED? ingeklapt

    In principe zou elke praktijk altijd bezig moeten zijn met het opleiden van jonge mensen. Van belang zijn: stagiaires van welke opleidingen, hoe worden zij ingezet, hoeveel supervisie/toezicht is er, welke procedures zijn er als het niet goed gaat.
    Dit wordt meegenomen bij de audits.

    Zie Document Kwaliteitseisen, paragraaf 3.3

Dyslexieverklaringen

  • Ik ben mijn dyslexieverklaring kwijt. Hebben jullie een kopie? ingeklapt

    Nee, er is geen centraal register voor dyslexieverklaringen. U kunt een kopie opvragen bij degene die de dyslexieverklaring heeft afgegeven.

  • Hoe lang is een dyslexieverklaring geldig? ingeklapt

    Een dyslexieverklaring is levenslang geldig.
    Iedere onderwijsinstelling mag/moet zelf een dyslexiebeleid formuleren.
    Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de classificerende of onderkennende diagnose (de leerling heeft dyslexie) en de indicerende of handelingsgerichte diagnose (dit is de ondersteuning die deze leerling nodig heeft).
    Beleid van een onderwijsinstelling kan zijn: de onderkennende diagnose geldt levenslang, de handelingsgerichte diagnose voor een kortere periode, bijvoorbeeld vijf jaar. Indien gewenst kan samen met de leerling bekeken worden aan welke compensatie- en dispensatiemaatregelen nog behoefte is en welke daarvan een vast te stellen gunstig effect hebben. Van belang is dat leerlingen die terecht een dyslexieverklaring hebben ook adequate ondersteuning van het onderwijs krijgen.

    Zie Brede vakinhoudelijke richtlijn dyslexie.

  • Wie mogen een dyslexieverklaring afgeven? ingeklapt

    Een postmaster gedragswetenschapper dyslexie: GZ-psycholoog (BIG-register), een Kinder- en Jeugdpsycholoog (postmaster register SKJ/register NIP) en een Orthopedagoog-generalist (BIG-register).
    Zie hiervoor het praktijkenregister van het NKD.

    Voor meer informatie: NKD Leidraad Competentie- en Opleidingseisen - versie 3.0 en NKD Leidraad Uitwerking verantwoorde werktoedeling voor de organisatie - versie 1.0.

  • Zijn dyslexieverklaringen uit het buitenland in Nederland geldig? ingeklapt

    In elk geval moet er een verslag van het meest recente psychodiagnostisch onderzoek als onderlegger aanwezig zijn. Verder is het afhankelijk van wie de verklaring heeft afgegeven en of de conclusie navolgbaar uit het verslag af te leiden is.

  • Kent u oogartsen die gespecialiseerd zijn in dyslexie? ingeklapt

    Dyslexie is een probleem met de verwerking (door de hersenen) van geschreven taal. Dyslexie heeft niets met de ogen te maken. Maar als er een oogprobleem is, kan dat het lezen bemoeilijken of zelfs onmogelijk maken.
    Het NKD heeft geen namen van artsen die gespecialiseerd zijn in de relatie oogproblemen en dyslexie. Een arts kan alleen een probleem met het zien corrigeren, los van de vraag of er nu wel of niet sprake is van dyslexie.

Dyslexie en intelligentie

  • Hoe ga je om met (hoog)begaafde leerlingen en het vermoeden van dyslexie? ingeklapt

    Een van de kenmerken van dyslexie is, dat een leerling moeite heeft met het decoderen van woorden. Deze woorddecodeervaardigheid staat staat los van de begaafdheid van de leerling. Er is daarom geen reden om bij hoogbegaafde leerlingen af te wijken van de geldende criteria. Maar het kan zijn, dat bijvoorbeeld een score op D-niveau op een leestest waarbij een tekst gelezen moet worden, de woorddecodeervaardigheid mooier voorstelt dan die in werkelijkheid is, omdat de leerling zijn tekort weet te compenseren.
    In dat geval is het noodzakelijk om dit compensatiemechanisme in een navolgbare redenering aannemelijk te maken.
    Duidelijk moet worden beschreven waar de aanname op gebaseerd is, om welk mechanisme het gaat, hoe dat werkt en verklaart dat de leerling met een feitelijke vaardigheid op E-niveau toch een score op D-niveau heeft kunnen behalen. Bijvoorbeeld door op basis van het  lezen van pseudowoorden, van basale fonologische taken (zoals spoonerisme) of spelling van klankzuivere, maar complexe woorden met clusters van 3 of 4 medeklinkers een feitelijk veel geringere decodeervaardigheid aan te tonen, dan de toetsuitslagen suggereren.

    Zie Protocol 3.0 paragraaf 2.4.3, Toelichting betreffende intelligentiemeting: Het meten van de intelligentie is voor het stellen van een diagnose dyslexie niet noodzakelijk, maar kan een informatieve bijdrage leveren aan het beeld van beschermende en belemmerende factoren en daarmee ook aanknopingspunten voor behandeling (Blomert, 2005; Karipidis & Hong, 2020). Bij kinderen die in bredere zin achterblijvende schoolprestaties vertonen, is een intelligentiebepaling (meestal) noodzakelijk alvorens een diagnose te stellen. Voor de volledigheid is het goed te vermelden dat het accuraat en vloeiend lezen op woordniveau los staat van de (hoog)begaafdheid van de leerling (Van Viersen, 2017). Er dient daarom bij hoogbegaafde leerlingen niet afgeweken te worden van de geprotocolleerde criteria voor classificatie.

  • Hoe ga je om met laagbegaafde leerlingen en het vermoeden van dyslexie? ingeklapt

    Bij een IQ van minder dan 90 wordt geadviseerd te starten met 10 tot 15 behandelingen, waarna evaluatie plaatsvindt of er vooruitgang wordt geboekt. Afhankelijk van de bevindingen kan het behandeltraject worden voortgezet of beëindigd.
    Bij een IQ van minder dan 70 is sprake van belemmerende comorbiditeit, waarbij de eerste diagnose mentale retardatie is. Er volgt dan geen behandeling voor dyslexie.

    Zie Protocol 3.0 paragraaf 2.4.3, Toelichting betreffende intelligentiemeting: Het meten van de intelligentie is voor het stellen van een diagnose dyslexie niet noodzakelijk, maar kan een informatieve bijdrage leveren aan het beeld van beschermende en belemmerende factoren en daarmee ook aanknopingspunten voor behandeling (Blomert, 2005; Karipidis & Hong, 2020). Bij kinderen die in bredere zin achterblijvende schoolprestaties vertonen, is een intelligentiebepaling (meestal) noodzakelijk alvorens een diagnose te stellen.

Dyslexie in het voortgezet onderwijs

  • Aan welke criteria moet de voortzetting van een behandeling in het voortgezet onderwijs voldoen? ingeklapt

    In het algemeen verschuift de focus van een behandeling met de toenemende leeftijd van een kind van remediëring naar compenseren en dispenseren. Voortzetting van een behandeling, die dus op de basisschool gestart moet zijn, komt neer op afmaken van een gestart traject. Hiervoor zijn er geen aanvullende criteria.
    Het starten van een behandeling aan het eind van de basisschool, zodanig laat, dat deze doorloopt in het voortgezet onderwijs, moet goed onderbouwd worden. Waaróm vindt hier nog behandeling plaats? Gaat het wel om ernstige dyslexie?

  • Moet de behandeling in het voortgezet onderwijs gericht zijn op het technisch lezen en de woordspelling in het Nederlands? ingeklapt

    Ja. Dit betekent niet, dat er niet met tekst gewerkt mag worden. Werken met tekst is dan een vorm van compenseren voor een tekort in decodeervaardigheid.

  • Mag er binnen de vergoeding voor ED-zorg behandeld worden op werkwoordspelling, andere onderdelen van het Nederlands en vreemde talen? ingeklapt

    Nee. Werkwoordspelling wordt gezien als een taak voor school waar het het aanleren van spellingregels betreft. Als de spellingproblemen zich daartoe beperken, is er geen sprake van ernstige dyslexie. Ook als er pas problemen komen met moderne vreemde talen is de dyslexie niet ernstig. Het aanpakken van spellingproblemen in de moderne vreemde talen is een taak voor de school.

  • Wat betekent het leren van Engels voor kinderen met dyslexie? ingeklapt

    Bij de meeste dyslectische kinderen is sprake van een fonologisch tekort. Dat houdt in, dat de klankvorm van woorden (de fonologische code van ieder woord) onvoldoende gespecificeerd is. De dyslexiebehandeling is gericht op het verfijnen van die code en geslaagde behandeling is daarin geslaagd. Doorsnee kinderen hebben die ontwikkeling op eigen kracht doorgemaakt.
    Wat is nu de didactiek van het onderwijs in Engels? De kleinste eenheden in de gesproken taal, de fonemen, in het Engels wijken af van die in het Nederlands. Daar wordt geen aandacht aan besteed, anders dan dat op woordniveau wordt meegedeeld wat de correcte uitspraak is. De doorsnee leerling ontwikkelt weer op eigen kracht de specifieke kennis over de fonemen van het Engels. Aan het accent waarmee iemand Engels spreekt, is te horen in hoeverre dat gelukt is.
    Het helpt een dyslectische leerling om aan de hand van de geschreven vorm van woorden expliciet stil te staan bij de fonologische structuur van de klankvorm van woorden, net zoals dat in het aanvankelijk lezen gebeurde. Een bijzonderheid van het Engels is, dat de relatie tussen de fonemen van de klankvorm en de grafemen in de geschreven vorm van woorden veel complexer is dan in het Nederlands. De keerzijde daarvan is, dat de hoeveelheid informatie in de geschreven vorm van het woord in het Engels veel groter is dan in het Nederlands. Het komt heel af en toe voor, dat leerlingen meer op woordniveau decoderen dan op subwoordniveau en dan profijt hebben van de redundantie van de Engelse orthografie. Zij lezen dan na enige tijd beter in het Engels dan in het Nederlands. Maar dit zijn echt uitzonderingen, de voorbeelden die bekend zijn betreffen steeds leerlingen die vertrokken naar Engelssprekende gebieden. Meestal blijft het Engels veel moeilijker, vooral het spellen.

Dyslexie bij volwassenen

Diagnostische toetsen

  • Welke toetsen kun je gebruiken om het niveau van technisch lezen op woordniveau, tekstniveau en pseudowoorden vast te stellen? ingeklapt

    Het decoderen van woorden is de kern van de technische leesvaardigheid. Bij het lezen van tekst spelen meerdere factoren een rol, die bij het lezen van losse woorden niet spelen. De kwaliteit van het lezen van pseudowoorden zegt iets over fonologische vaardigheden en de toepassing ervan bij het decoderen van woorden. Informatie over de kwaliteit van het lezen van tekst en van pseudo­woorden krijgen hun betekenis tegen de achtergrond van de kwaliteit van de directe woordherken­ning. Recentelijk zijn er twee nieuwe tests voor technisch lezen op woord­niveau op de markt ver­schenen. Dit gaf aanleiding tot vele vragen. Hier volgt een vergelijkende beoordeling van alle be­schik­bare tests voor technisch lezen van zowel woorden, tekst als pseudowoorden. Aan de orde komen DMT, 3DM, TLTT, TLTW, EMT, IEP en redzaamheidslezen.

    De DMT van Cito is sinds jaar en dag de meest gebruikte woordleestest binnen het LVS. Voor opti­male bruikbaarheid heeft Cito onlangs T-waarden van de leesvaardigheidsscores vrijgegeven omwille van de vergelijkbaarheid van verschillende tests en toetsen. Deze zijn op te vragen bij de Klanten­service van Cito. Voor tekstlezen zijn er de AVI-toetskaarten.
    Het gerucht doet de ronde, dat Cito van plan zou zijn de DMT uit de markt te nemen en te vervangen door het in ontwikkeling zijnde nieuwe LVS 'Leerling in beeld'. Navraag bij Cito levert het volgende op: AVI en DMT zijn bij Cito nog steeds los verkrijgbaar. De verwerking kan via de nieuwe online omgeving van Leerling in beeld. Voordat sprake is van uitfasering van CP LOVS in schooljaar 2023-2024 zullen alle gebruikers worden geïnformeerd, zodat ze toegang krijgen tot de nieuwe online omgeving om de resultaten van AVI en DMT te verwerken. Voor meer informatie zie de speciale website AVI en DMT.

    De Leestaak uit de 3DM bestaat uit losse woorden, genormeerd voor schoolgroepen. De 3DM geeft sinds jaar en dag de resultaten weer in o.a. T-scores. U neemt de score op set 1 (hoogfrequente woorden) om te bepalen of een leerling bij de zwakste 10% dan wel bij de zwakste 6,7 % scoort. De resultaten op set 2 (laagfrequente woorden) en 3 (pseudowoorden) krijgen hun betekenis tegen de achter­grond van set 1.

    Uitgeverij Boom werkt al enige tijd aan een nieuw LVS. Eerder verscheen de Boom Technisch Lezen Test Tekst (TLTT). Een enkele kaart met een tekst die begint met eenvoudige woorden (AVI M3) en eindigt met complexe woorden (AVI M8). Anders dan bij de AVI-toetskaarten kan dezelfde tekst in alle groepen van de basisschool worden gebruikt.

    Zeer recent verscheen de Boom Technisch Lezen Test Woorden (TLTW). Eén kaart voor de hele basisschool­periode begint op het niveau van de DMT-1 en eindigt met woorden op niveau DMT-3. Boom heeft bij beide T-waarden toegevoegd aan de rapportage. In ontwikkeling: is de Boom Technisch Lezen Test Pseudowoorden.

    Bij uitgeverij Pearson verschenen de EMT en de Klepel. Het betreft een recente hernormering van de oorspronkelijke toetsen uit resp. 1973 en 1994. De gebruikelijke wijze van normeren van vaardig­heden die sterk afhankelijk zijn van  onderwijs/­instructie, is leerlingen te vergelijken met leerlingen die evenveel maanden leesonderwijs hebben ontvangen. Dit was ook het geval bij de voorlaatste versie van de EMT. De auteurs van de laatste versies van EMT en Klepel hebben echter gekozen voor een normering op basis van kalenderleeftijd. Zo zijn er normen voor leerlingen van 8;0 ‑ 8;5, 8;6 ‑ 8;11, 9;0 – 9;5 enz.
    De leeftijdsnorm is dat bijvoorbeeld de score van een leerling van 8;7 jaar op toetsmoment E4 wordt vergeleken met alle leerlingen met een kalenderleeftijd die varieert van 8,6 tot en met 8;11. Leer­lingen in die leeftijdsgroep kunnen op een doorsnee school gevonden worden van april groep 4 tot en met juli groep 5.
    Een normgroep die homogeen is qua kalenderleeftijd heeft een grote spreiding qua didactische leef­tijden. Een groep met een bepaalde didactische leeftijd laat juist een grote spreiding in kalender­leeftijden zien. Dit laatste heeft de voorkeur als het gaat om vaardigheden die sterk samen­hangen met en worden beïnvloed door schoolervaring. De spreiding bij leeftijdsnormen is (veel) groter dan bij didactische leeftijdsnormen. Dat betekent, dat met de EMT (veel) meer vals negatie­ven zullen voorkomen dan met toetsen die genormeerd zijn op basis van didactische leeftijden.
    De conclusie kan niet anders zijn dan dat de EMT met leeftijdsnormen niet geschikt is voor gebruik in het kader van een LVS, voor onderkennende diagnostiek of voor behandelings­evaluatie. De auteurs is dringend gevraagd om EMT en Klepel te voorzien van normen per half schooljaar. Tot deze be­schik­baar zijn, inclusief T-scores, is het gebruik van de EMT als instrument in het kader van een LVS dan wel van dyslexie diagnostiek en behandeling, niet mogelijk.

    Op grond van de beperkte informatie die beschikbaar is, lijkt het IEP-LVS niet aan de basale psycho­metrische kwa­­li­­teitseisen te voldoen. De indruk bestaat zelfs, dat sprake is van methodegebonden criteriumtoetsen. Het ontbreken van een methodeonafhankelijke woordleestest  is niet acceptabel.
    Kortom, de IEP-toetsen kunnen, tot het tegendeel wordt aangetoond, niet gebruikt worden voor een aanmelding voor vergoede diagnostiek en eventueel behandeling, omdat het feitelijke leesniveau er niet mee kan worden vastgesteld.

    In het Redzaamheidslezen schijnt de toetsing in het kader van het LVS op twee punten te zijn aangepast. aangepaste variant (DMT-R) is op twee punten aangepast. (1) De normen zijn versoepeld. Dit levert vanzelfsprekend minder uitvallers op, maar ook meer vals negatieven. (2) De standaard instructie is gewijzigd, leerlingen wordt niet gevraagd de woorden zo snel mogelijk te lezen. Er is meestal sprake van een zgn. 'Trade Off' tussen tempo en accuratesse. Daarbij blijkt het leesgedrag gevoelig voor instructie. Vraag leerlingen om zo snel mogelijk te lezen en ze gaan versnellen met meer fouten als gevolg. Vraag ze om secuur te lezen, dan daalt het tempo. Door de standaard instructie te wijzigen meet de test niet meer hetzelfde.

    Samenvattend, om de drie aspecten van technisch lezen te toetsen zijn er op dit moment de volgende mogelijkheden:

    Woordlezen Pseudowoordlezen Tekstlezen
    1.       3DM 3DM AVI
    2.       3DM 3DM Boom-TLTT
    3.       DMT 3DM AVI
    4.       DMT 3DM Boom-TLTT
    5.       DMT EMT+Klepel AVI
    6.       DMT EMT+Klepel Boom-TLTT
    7.       Boom-TLTW EMT+Klepel AVI
    8.       Boom-TLTW EMT+Klepel Boom-TLTT

    Toelichting bij opties 5 t/m 8:
    Het niveau van woordlezen leidt u af van de DMT, de 3DM of van de Boom-TLTW. Als u de Klepel afneemt, heeft u dezelfde interpretatiemoeilijkheid als bij de EMT door het gebruik van leeftijds­normen. U gebruikt EMT en Klepel daarom niet om het niveau – en daarmee de achterstand – te bepalen. Wel beoordeelt u de prestatie op de Klepel tegen de achtergrond van de prestatie op de EMT.  Je verwacht een lagere score, de RS op Klepel is vanaf groep 4 gemiddeld de helft van de RS op de EMT. Bijvoorbeeld als de ruwe Klepelscore bijna even hoog is als de ruwe EMT-score, duidt dat op een overmatig gebruik een spellende strategie; is de ruwe Klepelscore veel lager dan 50% van de ruwe EMT-score, dan compenseert de leerling waarschijnlijk zijn fonologisch tekort die resulteert in een radende strategie.

  • Moet bij een diagnostisch onderzoek standaard een intelligentietest worden afgenomen? ingeklapt

    Een terugkerende vraag is of bij een diagnostisch onderzoek naar dyslexie standaard de bepaling van het IQ hoort. Het antwoord is drieledig.
    We onderscheiden bij dyslexie de onderkennende diagnose (of classificatie), de verklarende diagnose en de indicerende diagnose.

    • Voor de classificatie of onderkennende diagnose (antwoord op de vraag: 'Is er sprake van dyslexie?') is een intelligentiebepaling alleen aan de orde om mentale retardatie als eerste diagnose uit te sluiten. Gewoonlijk geldt een IQ van 70 daarvoor als grens.
    • Voor de verklarende diagnose kan zicht op de intelligentie, en dan naast het algemene niveau vooral ook op het intelligentieprofiel, bijdragen aan de verklaring.
    • Ten slotte de indicerende diagnose (antwoord op de vraag: 'Wat moet er nu gebeuren?'); daarvoor is zicht op het algehele niveau van begaafdheid noodzakelijk, want medebepalend voor de aanpak.

    Om een kind te kunnen beoordelen is om te beginnen kennis over twee dingen noodzakelijk: leeftijd en intelligentie. Er is vaak al veel informatie voorhanden om iets te kunnen zeggen over de intelligentie. Daarvoor is een nieuwe testafname lang niet in alle gevallen nodig.

    Zie Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling 3.0 paragraaf 2.4.3, Toelichting betreffende intelligentiemeting: Het meten van de intelligentie is voor het stellen van een diagnose dyslexie niet noodzakelijk, maar kan een informatieve bijdrage leveren aan het beeld van beschermende en belemmerende factoren en daarmee ook aanknopingspunten voor behandeling (Blomert, 2005; Karipidis & Hong, 2020). Bij kinderen die in bredere zin achterblijvende schoolprestaties vertonen, is een intelligentiebepaling (meestal) noodzakelijk alvorens een diagnose te stellen. Voor de volledigheid is het goed te vermelden dat het accuraat en vloeiend lezen op woordniveau los staat van de (hoog)begaafdheid van de leerling (Van Viersen, 2017). Er dient daarom bij hoogbegaafde leerlingen niet afgeweken te worden van de geprotocolleerde criteria voor classificatie.

  • Welke testinstrumenten zijn door het NKD verplicht gesteld? ingeklapt

    Er zijn geen testen verplicht gesteld. Het NKD geeft slechts de domeinen aan die in het onderzoek naar dyslexie onderzocht moeten worden. Alle tests en toetsen die daarvoor in Nederland beschikbaar zijn, kunnen worden gebruikt, mits ze aan de gebruikelijke kwaliteitseisen voldoen.

  • Zijn er alternatieven voor de DMT om dyslexie vast te stellen, bijvoorbeeld redzaamheidslezen? ingeklapt

    Dyslexie is een probleem met de leestechniek op woordniveau. Dat is een empirisch gegeven. Om dyslexie vast te stellen is de leesvaardigheid op woordniveau dan ook de kern van het onderzoek.
    Er zijn al vaker initiatieven geweest om tekstlezen centraal te stellen, omdat het niet nodig zou zijn om kinderen te beoordelen op hun niveau van woordlezen, met als argument, dat woordlezen in de praktijk nooit gevraagd wordt. De denkfout die gemaakt wordt, is dat in een complexe taak als het lezen van tekst een aantal factoren meer meespeelt dan alleen de techniek van het woordlezen, waardoor het zicht ontnomen wordt op wat de kern is van een probleem met technisch lezen.
    Taken als het lezen van pseudowoorden en het lezen van tekst hebben in het didactisch onderzoek (slechts) hun betekenis ten opzichte van de leesvaardigheid van losse woorden.

  • Zijn de normen van de nieuwe DMT soepeler geworden? ingeklapt

    Er is rumoer ontstaan in "het veld" naar aanleiding van de volgende vraag: zijn de normen van de DMT soepeler geworden, met als effect dat leerlingen die met een ruwe score X op de DMT uit 2009 nog een E-niveau scoorden, nu met dezelfde score op D-niveau zitten? Dit lijkt onder andere de strekking te zijn van een bericht van Stichting Pravoo dat ons bereikte. Leerlingen halen op de nieuwe DMT sneller een "D" score en voldoen dus minder vaak aan het criterium voor verwijzing naar de dyslexiezorg, te weten 3 x achtereenvolgens een score op E-niveau? Een heuse complottheorie, naar het lijkt. De zaak zouden we af kunnen doen met de opmerking dat ook de nieuwe normen grenswaarden geven voor 10, 20, 25% enz. Als dan dezelfde ruwe score bij de nieuwe versie tot een hogere niveauaanduiding leidt dan bij de oude, dan betekent dat, dat de toets moeilijker* geworden is, want 10% blijft uiteraard 10%. Toch is het interessant om de toetskaarten uit 2009 naast die uit 2017 te leggen. We zien het volgende:

    Allereerst stellen we vast, dat woorden van de oude en de nieuwe kaarten verschillen en dat een score X op een "oude" kaart alleen om die reden al niet vergeleken kan worden met eenzelfde score op een "nieuwe" kaart.

    Kaart 1 uit 2009 begint met 14 woorden van 2 grafemen (as, fee, ook enz.), kaart 1 uit 2017 heeft vrijwel uitsluitend MKM-woorden ( wiel, gek, zon, kuit enz.) waarin ook al meteen twee-teken-klanken (oe, ui enz.) gebruikt worden, en die vragen meer tijd, vooral bij de zwakste lezers. De grenswaarde voor de zwakste 10% was in 2009 op toetsmoment M3 12 woorden. Deze telden 28 letters/grafemen. In 2017 is de grenswaarde ook 12. Maar die 12 woorden tellen 35 letters/grafemen, dus meer dan in 2009. De kaarten 2 trekken veel meer gelijk met elkaar op. De woorden die in 2017 gebruikt zijn, lijken iets langer en moeilijker dan die uit 2009. Vergelijk kring, smid, gras, knoop, stoel (2010) met vlecht, brons, scherp, jacht (2017). De ruwe scores zijn respectievelijk 10 en 6 voor M3 en 15 en 11 voor E3. Echt extreem wordt het als we de kaarten 3 bekijken. De eerste woorden van de kaart uit 2010 zijn banden, geluid, tante, beker enz. De eerste woorden uit 2017 afscheid, filmploeg, morgenavond, druktemaker enz.

    De grenswaarde voor de zwakste 10% lag op toetsmoment E3 voor kaart 3 bij respectievelijk een ruwe score van 13 tegenover 2. Het lijkt erop, dat de zwakste 10% lezers in groep 3 bij de nieuwe kaart 3 blokkeerden. Dat is jammer, want dat maakt de toetsscores in de lagere regionen minder betrouwbaar. Het argument van CITO was altijd, dat de noodzaak tot dit soort nuances niet uit de data bleek. En voor de grote middenmoot zal dat ongetwijfeld ook zo zijn. Maar voor (zeer) zwakke lezers doen dit soort overwegingen er wel toe.

    Iets anders is, dat de handleiding van de DMT uit 2017 alleen nog maar normtabellen geeft voor combinaties van kaarten. Kaart 1+2 voor M3, kaarten 1+2+3 voor de hele range van M3 t/m M8 en kaarten 2+3 voor M5 t/m M8. Voor de middenmoot hangen op het niveau van de steekproef de scores op de kaarten 1, 2 en 3 sterk samen en levert de opgetelde score een betrouwbaarder resultaat. Maar ook hier gaat de kleine groep uitzonderingen ten onder in de massa. Voor zeer zwakke lezers kunnen er betekenisvolle verschillen zijn in leesvaardigheid op verschillende woordniveaus van eenvoudige MKM-woorden, naar woorden met een of twee medeklinkerclusters tot meerlettergrepige woorden. En dat gegeven is relevant voor de behandeling. Het is dan ook beslist een misser, dat er geen normen meer gegeven worden voor de afzonderlijke toetskaarten.

    Ten slotte heeft de nieuwe DMT een andere vaardigheidsschaal dan de vorige versie. Dat betekent, dat vaardigheidsscores van verschillende testafnames niet met elkaar vergeleken kunnen worden. Vergelijkingen kunnen alleen nog gemaakt worden op basis van de niveau-indeling A t/m E dan wel I t/m V. Dat kan een reden zijn om het gebruik van de actuele versie gefaseerd in te voeren. Als leerlingen eenmaal met de set kaarten uit 2009/2010 getoetst zijn, dan blijft dat zo tot het eind van hun basisschoolperiode. Voor leerlingen die nog niet eerder getoetst zijn kan gekozen worden voor de versie uit 2017.

    Samenvattend
    Aangezien KM- en MK-woorden in de leesdidactiek alleen een rol spelen als een eerste stap bij zeer zwakke lezers, is de nieuw genormeerde DMT-kaart 1 een alternatief voor de oude kaart met normen uit 2010. Dat geldt ook voor het vaststellen van de technische leesvaardigheid op niveau 2 eenlettergrepige woorden met een of twee medeklinkerclusters. Voor het vaststellen van de leesvaardigheid op niveau 3 lijkt het verstandig de versie van kaart 3 uit 2009/2010 nog even niet bij het oud-papier te zetten en een onderscheid te maken tussen de eenvoudige tweelettergrepige woorden van de oude kaart 3 en de complexe meerlettergrepige woorden van de nieuwe kaart 3. Dit zou u kunnen aangeven met niveau 3A en 3B.

    * Als de grenswaarde tussen E- en D-niveau op de oude test bijvoorbeeld 8 is en op de nieuwe 5, dan is het lezen van die 5 woorden in principe even moeilijk als het lezen van 8 woorden op de oude test. (Hierbij gaan we ervan uit, dat de normen niet over de hele linie zijn bijgesteld omdat het algemene leesniveau toegenomen zou zijn.) Die 5 woorden moeten dan moeilijker zijn. En dezelfde score van 8 verwijst dan naar een hoger niveau. (Tenzij dus de leesvaardigheid over de hele linie is toegenomen en de beste E-leerling nu 8 moeilijker woorden in een minuut leest.)

    Rotterdam, 8 februari 2018
    Chris Struiksma
    Met dank aan Maud van Druenen (Expertisecentrum Nederlands) voor haar kritische commentaar

  • Wat is de plaats van de EMT binnen de minimale dataset? ingeklapt

    Al meerdere keren is vanuit het veld de vraag gesteld over de plaats van de EMT - als toets binnen het LVS van scholen en als screeningstoets in het voortraject van aanmeldingen van leer­lingen voor diagnostiek en eventuele behandeling van dyslexie.

    Aanleiding tot de vragen was steeds het gegeven, dat de normen van de EMT ‘grofmazig’ zijn. Inmiddels zijn er normtabellen voor leeftijdsgroepen per half jaar van 6;6 t/m 6;11, 7;0 t/m 7;5 enz.  Juist in het begin van het aanvankelijk lezen is meer behoefte aan normen afgezet tegen aantal maanden onderwijs.

    Qua opbouw blijft de EMT grofmazig; de moeilijkheidsgraad van de testwoor­den loopt razendsnel op. Na 2 KM-woorden volgen er 6 MKM-woorden en dan meteen woorden met dubbele medeklinkers en 2-lettergrepige-woorden met open en gesloten lettergreep. Voor doorsnee lezers is dat geen probleem, maar zwakke lezers kunnen vaak zo’n drempel niet nemen en blijven hangen op 2 tot 8 punten.

    In de praktijk wordt geen enkel kind aangemeld o.b.v. EMT-data. Het beeld is duidelijk: scholen gebruiken de DMT, de EMT functioneert binnen de diagnostiek, grotendeels in combinatie met de Klepel. Nu de EMT niet toestaan bij de screening doet niemand pijn en de diagnosten houden iets voor zichzelf.

    Het advies van de Datacommissie is:
    Neem als school de EMT niet af, in ieder geval niet bij de hele jonge en hele zwakke leerlingen. Laat de EMT bij de diagnosticus die de score vergelijkt met de Klepel en daarin de betekenis vindt van de EMT. Wie een alternatief zoekt voor de DMT kan gebruikmaken van de toets Technisch Lezen - woorden ­uit het nieuwe LVS van Boom.

  • Bij de nieuwe DMT wordt geen gebruik meer gemaakt van V-min. Gaat het hierbij dan om de V-score? ingeklapt

    Het is zeker niet de bedoeling dat het E-niveau vervangen wordt door het V-niveau. U telt de ruwe score van DMT 1, 2 en 3 bij elkaar op en zoekt op in de tabellen A t/m E - die in de handleiding staan - welke vaardigheidsscore daarbij hoort en of dat het E-niveau is. V-min is hetzelfde als E-niveau, beide verwijzen naar de zwakste 10%.
    Het V-niveau verwijst naar de zwakste 20%, dat is dus een tweemaal zo grote groep.

  • Voldoet de Wechsler Non-Verbal-NL om de cognitieve capaciteiten vast te stellen? ingeklapt

    Het is aan de gekwalificeerde GZ-psycholoog om te bepalen of een test de informatie geeft die nodig is om de behandeling uit te kunnen voeren.

  • Wat is het actuele standpunt van het NKD over redzaamheidslezen versus de DMT? ingeklapt

    Leren (lezen) gaat in drie fases: aanleren, automatiseren, generaliseren. De nadruk op oefenen op snelheid had zijn oorsprong in het feit dat veel leerkrachten de neiging hadden om als leerstof eenmaal beheerst wordt (fase aanleren), meteen door te gaan met nieuwe leerstof in plaats van de leerling de tijd te geven om het nieuw geleerde ook te automatiseren. Het gaat er natuurlijk altijd om een goede balans tussen beide te vinden.

    Redzaamheidslezen

    Er zou bij het lezen op de scholen teveel nadruk liggen op leessnelheid. Doel van het redzaamheidslezen is het wegnemen van de gejaagdheid die in het onderwijs verbonden is aan het lezen. Dat nu weer de nadruk op accuratesse wordt gelegd kan gezien worden als een reactie op 'doorgeschoten' nadruk op snelheid.

    Op sommige scholen wordt redzaamheidslezen als instructiemethode toegepast. Er wordt daarbij de nadruk gelegd op de nauwkeurigheid. In de klas wordt er aandacht besteed aan rustig lezen. Ook de toetsing wordt veranderd. Het woord 'snel' verdwijnt uit de instructie van de DMT en enkele woorden van kaart 3 worden vervangen. Ook worden de normen aangepast. Daarmee wordt afgeweken van de normering en gaat de oorspronkelijke betrouwbaarheid en de validiteit van de DMT niet meer op.
    Er wordt tevens een 'eind-criterium' geïntroduceerd: iedere leerling moet 170 woorden op de drie DMT-kaarten kunnen lezen. Op de officiële DMT-kaarten komt een dergelijk resultaat overeen met een gemiddeld resultaat voor eind groep 4.

    Mogelijke gevolgen

    Op basis van de aangepaste instructie en toetsing kunnen in de groep zwakke lezers zowel kinderen terechtkomen die wel sneller kunnen lezen, maar het door de instructie niet doen als kinderen die redelijk nauwkeurig kunnen lezen, maar geen snelheid weten te realiseren. Dit kan gevolgen hebben voor het identificeren van de echt ernstig zwakke lezers.

    Het advies van het NKD is om bewust te zijn van deze mogelijke gevolgen voor het bepalen van de ernst van de uitval, welke leerlingen in aanmerking komen voor ondersteuningsniveau 2 en 3 en voor wie een eventuele doorverwijzing naar vergoede dyslexiezorg noodzakelijk is.
    Stem dit altijd goed af tussen gemeente, onderwijs en zorg.

     

     

Dyslexie onder de Jeugdwet

  • Mag een gemeente diagnostiek en behandeling splitsen? ingeklapt

    Sinds dyslexiezorg onder de Jeugdwet valt en de uitvoering van de Jeugdwet onder de gemeenten, kunnen gemeenten dit inderdaad eisen en diagnostiek en behandeling alleen nog vergoeden als ze bij verschillende aanbieders plaatsvinden.
    Het is bijzonder jammer als procedures op wantrouwen zijn geënt. In de geneeskunde is het niet anders dan dat diagnostiek en behandeling in één hand zijn.

Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie

tel: 085 022 07 11
mail: info@nkd.nl

Aanmelden nieuwe praktijk

Aanmelden behandelaar

Back to top